Соңғы жылдары батысқазақстандық облыстық тарих және археология орталығының ғылыми қызметкерлері Жәнібек ауданындағы Жаңатұрмыс обасынан 1353-1354 ж.ж. Гүлстандағы теңге сарайында құйылған Әз-Жәнібек хан дәуірінің теңгесін тапты», - деп дәлелдей түскен. «Жаңатұрмыс» – қазіргі  Қамысты ауылдық округіне қарасты елді мекен. Алдында келтірілген «Жәнібек майданы» Қамысты мен Ақобаның ортасында болғанын ескерсек, обаның астынан теңгенің табылуы, сөз жоқ, бұл атырапты Әз Жәнібек хан мен Жәнібек батырдың сүрлеген жолынан хабардар етіп тұр. «Жәнібек майданы» шайқасында қазақтар алғаш рет қалмақтарға жойқын соққы беріп, жаудың бетін қайтарған. Аталған ұрыста Жәнібек батырдың ерлігі ерекше танылған. Сол батырдың құрметіне өңірдің «Жәнібек» атанып кетуі де шындыққа саяды. Ауданның көнекөз қариялары бұл нұсқаның дұрыстыққа бір табан жақындығын айтады. Ал енді жер қайысқан дұшпаннан дүйім елді құтқарған Жәңгір ханның Жәнібек есімді жылқышысы туралы миф ақиқат ауылынан тым алыс жатыр. Бұдан артық ауылымыздың аталымына байланысты дерек іздеудің қажеті бар ма екен?! Осының бәрін тарих қойнауынан алып сараптап қарағанда, Бөкей хандығы құрылмастан бұрыннан да Жәнібек жерінің адамдар есінде сақталып, бағзы замандардан-ақ енші алған бір қауым ел екендігі айқындала түседі. Бөкей хандығынан бірнеше жүздеген жыл ілгері өмір сүрген  Әз Жәнібек хан мен Жәнібек батырдың өрнек-бедері, жай-жапсарына жіті зер сала қараған жанға өлкемізден ойып тұрып орын алатынын аңғартады. Шын мәнінде Жәнібек өңіріндегі жер-су аттары бұл атыраптың ежелгі тарихымен біте қайнасып жатыр. Жәнібекке көршілес Ресейдің Палласовка ауданына есімі берілген орыс жаратылыстанушы зерттеушісі, этнограф Пётр Паллас  «Ресей мемлекетінің әр түрлі провинцияларына саяхат»  деген еңбегінде: «Сия караванная дорога называются нижнею Астраханскою. Верхняя дорога далее переходит через обе реки Узени, и от Малого Узеня простирается ик Таргуну, текущему в Волгу», - деп жазады. Зерттеушінің бұл сөзіне сүйенсек, сонау  XVIII ғасырдың алпысыншы жылдарының аяғында керуен жолымен ағылған саудагерлер Жәнібек ауылына да ат ізін салып, сауда-саттық жұмыстарын жүргізген. Өйткені, аталған керуен жолы Жәнібектің үстімен өткен. П.Палластың аталмыш еңбегінен төмендегіше сөйлем жолдарын ұшыратуға болады: «Сей народ называют сам себя Каргис-Хазак. Да они и думают, что россииские казаки как свое название, так и военнодействие от них приняли». Зерттеушінің бұл жерде «Каргис-Хазак» деген сөзін қазақшалағанда  «Қырғыз-қайсақ» болып шығатыны айна-қатесіз ақиқат. Себебі, сол шақта патшалық Ресей қазақтарды «Қырғыз-қайсақ» деп атағаны ежелден мәлім. Жәнібек ауылынан 45 шақырым қашықтықтағы Ресейдің Палласовка ауданына қарасты Кайсацк селосының атауы сол «қайсақ» (қазақ) сөзімен ұштасып жатқаны ешкімге күмән тудырмайды. Осы селоның іргесінде Сармат деген атауға ие елді мекеннің бар екенін айтпай кетсек азаматтық арымызға күмән келтіргендей боламыз. Бүгінгі таңда аталған селоны мекендеуші тұрғындардың басым көпшілігі қазақтар екендігін елдің бәрі біледі. Патшалық Ресейдің сыртқы істер коллегиясының құпия істер жөніндегі тілмашы, елші Алексей Тевкелевті 1731 жылы Кіші жүз қазақтарының Ресейдің қол астына кіргенін хабарлау үшін Анна Иоановна үкіметі қазақ даласына арнайы өкіл етіп жібереді. А.Тевкелев экспедициясы Жәнібекке жақын маңдағы  Кайсацк, Вишневка селоларын басып өтіп, Жәнібек ауылының қазіргі орнында біраз күндер жұмыс істеген. Осынау тарихи оқиғаға байланысты 1985-1988 жылдар аралығында Жәнібек аудандық партия комитетін басқарған бірінші хатшы Шынбай Шарафеддинов 1987 жылы Жәнібек ауылынан 3 шақырым қашықтықтағы көршілес Ресейдің Палласовка ауданының Вишневка селосымен қатынайтын жолдың нақ ортасына: «Бұл жерде орыс елшісі Алексей Иванович Тевкелев экспедициясы жүріп өткен», - деп үлкен тақтаға ап-анық қылып жаздырып қойғанын көзкөргендер жақсы біледі.Сан ғасырлар бойы Жәнібек жұртына атақоныс болған жерлерді жоққа шығарып, «Бөкей хандығына дейін бұл аймақты Ресей патшасы қорыққа айналдыруына байланысты бос жатыпты, кейін хандық құрылған соң патша жарлығымен бөкейлікке бөлініп берілген екен», - деген қасаң тұжырым шындықпен үш қайнаса да сорпасы қосылмайды. Мысалы, алдында сөз болған зерттеуші-этнограф П.Палластың «Торгун» деген сөзі қазақша «Тарғын» сөзінің баламасы болатыны даусыз. Орыстар қазір «Торгун» деп атап та, жазып та жүрген бұл өзенге қазақтар ежелден «Тарғын» деп ат қойып, айдар таққан. Торгун (Тарғын) – орыстың  ұлы өзені Волганың бір саласы. Жәнібек ауылынан 70 шақырым жердегі Волгоград облысының Палласовка қаласына жиі қатынайтын Жәнібек ауданының жұртшылығы осы өзеннің орысша жазылған атауын қалаға кіреберісте орнатылған белгіден бірден көреді. Көзі жіті, көңілі ояу жәнібектік тұрғындар «Торгун» (Тарғын) сөзінің түп-төркіні мен тегіне мұқият назар аударып қарағанда-ақ, ең алдымен естеріне ел аузында сақталған аңыз-оқиға түседі. Аталмыш өзен қазақтың кәдуілгі «Ер Тарғын» жырындағы Тарғын батырдың жылқыларын суарған суаты болған. Бұл дерек тек жұрттың айтқаны бойынша ғана зердеге тоқылған жайт десек, жаңсақтық болар еді. Оның шындыққа сәйкес келетінін Мұхтар Әуезов пен Қажым Жұмалиев сынды асқан ой иелері, сондай-ақ, басқа да оқымыстылар 1964 жылы Алматы қаласында басылып шыққан қазақтың батырлар жыры туралы еңбекте нақты жазып көрсеткен. Батырлар жыры тек қиялдан туған аңыздан ғана құрала бермейтінін, ауыз әдебиетінің де, көркем шығарманың да негізі өмірде болған, көрген, естіген оқиғаның желісімен дүниеге келіп, белгілі бір бөлігі шындықпен әр уақытта да жанасып отыратынын ескерсек, батыр мен өзеннің сәйкес келуі тосыннан пайда бола қалған жағдай емес екені бірден байқалады. Сонымен қатар, «Ер Тарғын» жырындағы кейіпкер Қартқожақтың өзін таныстыратын жерде:

Арғы атам Еркүлік,

Өзімнің әкем Қоянақ,

Мен Қоянақұлы Қартқожақ, - деген жолдарға жіті назар аударған жәнібектік өлкетанушы, журналист Дәулеткерей Құсайынов: «Арғы атам Ер Күлік, өз әкем аты Қоянақ» деген Қартқожақтың ата-жұрты, туған мекенінің қасындағы Ресей жерінде «Кулик» деген мағынасын өздері түсіндіріп бере алмайтын елді мекен барын борсылықтар шамалайтын», - деп өзінің дәлелді пікірін алға тартады. Расында да, бұл пікірдің жаны бар. Себебі, Жәнібек ауданының Борсы ауылдық округінен 5-6 шақырым жерде Ресей Федерациясының Палласовка ауданына қарасты Савинка селосының «Кулик» елді мекені орналасқан. Бағзы заманда қазақтың жері болған бұл елді мекен бертінде Ресейдің қарамағына көшкенін орыстардың «Күлік» сөзіне тілі келмей «Куликке» айналып кеткені бесенеден белгілі жайт. Ноғайлы заманына қатысты «Ер Тарғын» жырынан көрініп тұрғандай, Жәнібек жерінің ежелден біртұтас ел, дүйім жұрттың қасиетті атамекені болғаны тұп-тура аксиома екенін аңғару соншалықты қиындық тудырмаса керек.Кез келген аймақтың  жер-су атаулары  өзінің бойына  көптеген  тарихи деректерді, этнографиялық мәліметтерді,  географиялық  сыр-сипаттарды сақтап отырады. Ұлдай Рысқалиқызының Орал қаласынан 2001 жылы шыққан «Батыс Қазақстан облысы жер-су атауларының сөздігі» кітабының  бесінші бетінде былайша  дерек берілген: «Жиырмасыншы ғасырға дейін  қаншама  тарихи оқиғаларды бастан кешсе де күрделі өзгерістерге ұшырамай, өзінің біртұтас әлеуметтік  жүйесін сақтап келген қазақтың көшпелі мәдениеті тарихи сұрыпталу  барысында өзінің тұрақты белгілерін қалыптастырды. Алдын – Шығыс, артын – Батыс, оң қолын – Оңтүстік, сол  қолын – Солтүстік деп танитын халқымыздың жер бетіндегі  кеңістік өлшемі көз жетер жермен ғана шектелмейді. Пушкинді орысша, Андерсонды  датша, Дантені итальянша, Хайямды парсыша, Сервантесті испанша  оқи білген, түрік тілінде де еркін сөйлеген, полиглот және саяхатшы, венгр түркітанушысы Герман Вамбери  XIX ғасырдың  60-жылдарында қазақ даласына саяхат жасайды. Орта Азиядағы  түркі тектес халықтардың  тұрмыс-тіршілігімен, мәдениетімен, салт-санасымен кеңінен танысқан ол қазақ әйелінен «Сендер бір орында тұрақтамай, неге көшіп жүресіңдер?» - деп сұрапты. Сонда қарапайым ғана қазақ  әйелінің  «Біз  сендер ойлағандай еріншек емеспіз. Жер мен өлілер ғана бір орында қалады. Ал адам Ай мен Күн, жұлдыздар әлемі, жан-жануарлар  сияқты қозғалыста болу керек» -деген жауабы саяхатшыны таң қалдырыпты. Оның қазақ  даласы туралы  «Көшпелілер кеңістікті бөлмейді, кеңістікке бөлінеді»» деген пікірін де көшпенді халықтың  көне және  төл мәдениетіне  берілген биік баға деп түсінген дұрыс.

Меңдігүл ФАЗЫЛОВА,

ҚР Журналистер

одағының мүшесі