Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру

Елбасы Н.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламалық мақаласын насихаттау мақсатында Жәнібек ауданы жастарының арасында өтіп жатырған "Болашаққа бағдар: туған жер тарихы және жастардың кемел келешегі" атты мега-жоба жалғасуда. Аталмыш мега-жоба аясында Қамысты ауылының жастары Талов ауылында болды. Шара барысында Ұлы Отан соғыс ардагерлеріне арналған ескерткішке гүл шоғы қойылды, содан соң кітапханада «Туған жерім-тұнған байлығым» атты кітап көрмемен таныстырылды. Ауыл əкімі Б.Негметовтың бастауымен қос ауылдың жастары дөңгелек үстел басында бас қосып мақаланы кеңінен талқылап, ауылдың атауы, құрылуы және тарихи орындары туралы баяндамалар жасалынды. Кейін қос ауыл жастар арасында шағын футболдан жолдастық кездесу өтіп, соңы Қамысты жастарының дайындаған концерттік бағдарламасымен қорытындыланды.

Сәл-пәл тарихи деректерге жүгінелік. Н.Савичев «Исатай Тайманов, старшина Внутренней Орды» еңбегінде: «В 1837 года в ночь с 5 по 6 ноября Исатай отпустил от Ставки с намерением ограбить аул ногайцев»,- деп көрсетеді. Ал, А.Рязановтың «40 лет борьбы за национальную независимость казахского народа (1797-1838 г.г) деген кітабында былай делінген : « В 1827 г. 22 апреля от ногайского рода, особенно враждебно настроенного против хана, на съезд прибыло 50 старшин, что весьма обеспокоило хана Жангера, опасавшего нападения со стороны ногайцев».

Осы көтеріліс сарбаздары қостаңбалы Жанназар Қасымұлы, қазанқұлақ Мәстек Ахметұлы, қояс Құлсейіт Асанұлы, үйсін Аппаз Қошайұлы туралы деректер әртүрлі деңгейдегі мұрағаттарда әлі күнге дейін сақталғаны жөнінде жазушы Ә.Сариев 1997 жылы жарық  көрген «Исатай мен Махамбет» кітабында жазып, Тәни туралы сөз қозғайды.

Оның айтуынша, Тәни балуан Түменұлы Жайық беріш, жарылғас. 1837 жылы Ригаға қара жұмысқа, одан кейін Сібірге жер аударуға кесілген. Ол 20 жолдасымен Саратов губерниясына этаппен айдалып бара жатып, күзетшілерді ұрып-жығып, қашып кеткен.Бірақ, 1843 жылы Жайықтың Бұқар бетінде қайтадан ұсталып, содан із-түзсіз жоғалған. 1834 жылы Торғын өзені бойындағы тоғыз ағаш үйден салынған саяжайда өткен «Хан тойына» қатысып, Жәңгірдің  атақты қоңыраулы Торым деген балуанымен белдескен.

Беріштің ата қонысы бұл емес деп сөз қоздатқысы келетіндер болса, былайша сұрасақ дейміз: біз көрген ауылдың үлкендері қадірлеп, қасиет тұтқан «Ағатай-Беріш» ескі зираты Ақоба мен «Кузнецтің» екі ортасында қайдан жатыр?».

Татулықты – тұрақтылықтың, тұрақтылықты – дамудың тұғыры  еткен мемлекетіміз  тәуелсіздіктің 25 жылдық мерекесін салтанатпен  қарсылады.  Қас-қағым қысқа мерзімде толағай табыстарға жеткен мемлекетіміз үшін марқаямыз. Елбасымыз өткен жылғы халыққа арнаған дәстүрлі Жолдауында  мемлекетіміздің мәңгілік темірқазығы  болып табылатын «Мәңгілік Ел» идеясын жариялаған болатын.  Кезінде бабаларымыз «Мың жылға, түмен күнге  жететін ұрпаққа  өсиетімді мәңгі тасқа бәдіз дедім» деп жазған еді. Сол өсиеттердің бірі – Тоныкөк бабамыз айтқан «Түрік жұртының мұраты –Мәңгілік Ел» деген сөзі болатын.

«Біз жалпыұлттық идеямыз – Мәңгілік  Елді басты бағдар етіп, тәуелсіздігіміздің  даму даңғылын Нұрлы Жолға айналдырдық. Қажырлы еңбекті қажет ететін, келешегі кемел Нұрлы Жолда бірлігімізді бекемдеп, тер төгуіміз керек» деген Елбасымыздың сөзі халқымыздың келешегінің тарихи алғышарты. Төсінде тұлпардың ізі қалған Ұлы даламыз талай тарихи оқиғаларды бастан кешті. Сүрініп құлаған, қуанып, жылаған, сын тезінде сыналған кезде ел бағына туған азаматтарымыз ұлын құлға, қызын күңге айналдырмай елдігімізді сақтап қалды. Хан біреу болғанмен халық тіреу болып, қысылтаяң кезеңдерден қаймықпай өтіп, ел тізгінін ұрпақтан ұрпаққа аманат етіп табыстап кетті.  Елге қорған болған бабалар мен қамқор болған аналар армандаған тәуелсіздікті  көру пешенесіне жазылған біздер бақытты ұрпақпыз. Президентіміз арманымызды ақиқатқа айналдырды.      «Ойдағымыз болды, ортамыз толды, төбедегі келді. Ақ жолдың алдындамыз. Үлкен тілектің үстіндеміз» деп еліміз Тәуелсіздігін алған мезгілде халықтан сүйінші сұраған  Әбіш Кекілбаевша толғасақ,  Елбасының  ұлтты ұйытып, жұртты жұмылдырып, елді елдікке біріктірген сарабдал саясатын жүзеге асыруға атсалысып отырған жәнібектіктер келешегінің кемел, болашағының жарқын боларына бек сенімді.

Меңдігүл ФАЗЫЛОВА,

ҚР Журналистер одағының мүшесі

Өте көне замандардан бастап адам баласы бір жерге орналасқанда, өз айналасындағы қоршаған ортаға атау таға бастайды. Мысалы, өзендердің атауы  көбіне оның ағысына, тереңдігіне, түсіне байланысты қойылса, елді мекен атаулары  ландшафт, өсімдіктер әлеміндегі ерекшеліктерімен немесе қоныстанушылар өмірлеріндегі  фактілерге сәйкес беріліп отырылады. Сондықтан географиялық атаудың пайда болуы кездейсоқ құбылыс емес,тарихи себепті болады. Географиялық атаулардың сол жердің табиғатымен, тарихи ерекшеліктерімен ішкі байланысы атауды сақтап, демеуші болады. Бірақ атаудың «өміршеңдігі» тек мұнымен шектеліп түсіндірілмейді, географиялық атау  болған зат жойылып, осы территорияны мекендеген халықтар кетсе де, сол халықтың аты өшсе де, жер-су атаулары олардың орнынбасқан халық арасында да өзінің өмір сүруін жалғастыра береді».Тононимдер арқылы ұлттың этникалық шекаралары, халықтардың ертедегі көші-қон бағыттары, өлкелердің отарлануы сияқты мәселелері қалпына келтіріледі. Топонимика мәліметтері ата-бабамыздың  материалдық және әлеуметтік  тұрмыс-тіршілігінің сипатынан да хабар береді. Өңіріміздегі жер-су атаулары туралы үлкендермен әңгімелесу барысында біраз жайтқа қанықтық. «Мән бермеппін жер атына бұрын мен, Кездерім көп мән бермеуден сүрінген» деп Жұмекен ақын айтпақшы, жер-су атауларының шығу этимологиясын білу, тарихына тереңдеу, сырына үңілу, мазмұнына бойлау, мәніне зер салу, туған жердің әр тасынан сыр суыртпақтау елін сүйген әр адамның  парызы болмақ.Құйма құлақ, көкірегі шежірелі қарияларымыздың бірі, қамыстылық Айман Ғұмарова «Хантүскен» жерінің атауы туралы бізге былайша әңгімелеп берді:   «Хантүскен» жерінің о бастағы атауы «Жайылма» болса керек. Тастан байдың Ұлықпан және Жәмеледдин атты екі ұлы осы жерді қоныстанған. Табиғаты тамаша, ауасы саф, мөлдір сулы, аққуы жүзген, қаз-үйрегі қаңқылдаған дөңгелек көлдің тереңдігі сол, аттылы адам ортасына барғанда мойнына дейін су келген аттар жүзіп, осалдары батып та кететін болған. Көлдің жағасында тастан салынған ақшаңқан екі үйде ағайынды екі бай қоныстанса, көлді жағалай олардың малшы-жалшыларының киіз үйлері қаздай тізіле тігіледі екен. Аса кірпияз, шаңдоз үй иелері  қоныстарынан төрт жүз-бес жүз қадамдай жерден атты мама ағашқа байлатып, үй жанына жақындатпаса керек. Сән-салтанаты асқан байлар кісі ақысын жемейтін, жаны жомарт, қолы ашық жандар болыпты. Бұл мезгілде Кіші жүзде Жәңгір хан билік құрып тұрған еді. Савинка жағындағы Шәңгерей көлінде ханның жаз жайлауы болған. Пәуескеге сұлу атын жегіп, жанындағы атшы-қосшыларымен сол жаққа қарай тартылған «Хан жолы» деп аталатын жолмен  жайлауға бет алатын хан кезекті бір сапарында Жайылмада отырған қос байдың ауылына тоқтап, құдайы қонақ болса керек. Елдің ық жағының қалқаны, жел жағының панасы болып отырған ханға қазақы дәстүрмен табақ-табақ ас асылып, саба-саба қымыз тартылып, қошемет көрсеткен ағайындылар кейін өз қыстауларын «Хан-түскен» атапты. Осы әңгімені маған әкем, Ұлы Отан соғысының ардагері Хажымұрат Артықұлы әңгімелеп берген болатын. Маған жай айтып қана қоймай, осы жерге бірнеше мәрте ат арбамен мені апарған-тұғын.

1971-1992 жылдары осы қыстауда отбасымызбен бірге қоныстанып, мал бақтық. Ауасы өзгеше қоныста қара, сары, жасыл жусан өседі. Отар қойды айдағанда ашатұяқтының жүрген жолынан патша заманында шыққан ақшаларды көп таптық. Менің бала кезімде осы екі қыстаудың орны аппақ, биік  болып, алыстан көз тартатын, қазір орны шөгіп кетті».

Шежірелі қариялар – ағып жатқан дария іспеттес. Олар халқымыздың өткені мен бүгіні, тұнып жатқан тарихымыз. «Қарттары бар елдің қазынасы бар» деген аталы сөз осыдан қалса керек-ті. Қамыстылық  ақжаулықты ана, марқұм Сәуле Дәулетова – тоқсан жылға жуық ғұмырын туған жерінен табан аудармастан өткізген, қойнауы құт, суы бал, ауасы дәру туған жерінің әр тасынан тарих іздейтін жан ретінде, өткеннің хатқа түспеген тарихын түгендеушілерге топонимикалық (жер-су атаулары), ономастикалық (елді-мекен, көше атаулары), этнографиялық деректерді жалықпай түсіндіруден еш жаңылған емес. Сәуле апаның бізге айтқан әңгімесіне сүйенсек, Қамысты елді мекенінің аталу себебі өз дәуірінде осы елді мекенде қалың қопалы ну қамысы бар үлкен көлдің қаз-үйрегі сәнін келтіріп тұрады екен. Кейін 
келе көл тартылып, суы сарқылып, тек селдір қамысы ған қалғандықтан Қамысты деп аталыпты. Жергілікті жердің тарихына қызығатын жеткіншектерге білгенімді баяндап отырамын деген Сәуле апа «Жаңа тұрмыс» колхозында Әлішбай  байдың жұрты болды, сол жердегі «Мәстек» қыстауы Әлішбайдың тұлпарының атымен аталса, «Домалақ» қыстауы байдың алтын көмген жерінің атауы екен деп сөзін түйіндеді.

Көнекөздердің дерегіне сүйене отырып ауданымыздағы ауылдық округтердегі жер-су атауларының шығу төркінін тарқатсақ. Борсы, Тегісшіл елді мекенінде орналасқан Борсы көлі – Ресейдің Палласовка мен Савинка аралығында жатыр. Ол бұрын «Хан көлі» деп аталған. Сол жерде «Тургун» деп аталатын өзен бар. Қазақша «Тарғын» өзені орыс тілінде осылай аталған. Өзен Саратов жерінен басталып, Еділге апарып құяды.  Тарғын өзені бойында Шәңгерей  ауылы болған.

Жыланды – Жыланның ордасы болғандықтан осылайша аталған.

Ұзынкөл ауылдық округінің оңтүстік-батысындағы он шақырым қашықтықта орналасқан  Кандивин мекені XIX ғасырдың 70-80 жылдарында қазақ же-
ріне келіп қоныстанған орыс шаруасының атымен аталған.

Ақоба-Жұмат атауының шыққандығы туралы аңыз әңгімелерден екі болжам жасауға болады:Біріншісі: Мамай қорғанында тұрған Телағыс деген батыр соғыста науқастанып, еліне қайтып келе жатқанда осы мекенде қайтыс болып, жерленген екен. Халық батырдың құрметіне басына оба салады. Ол алыстан күнмен шағылысып жататындықтан «Ақ Оба» атанған. Екінші нұсқада былай дейді: Жаугершілік ықылым  заманда, ұрыста шейіт болған, ақ жуып, әрулей алмаған батырларын бес қаруымен, атымен бірге көмген екен.  Содан биік  оба пайда болған, бұл да шындыққа жанасады, өйткені осы кезге дейін ауыл адамдары бұл жерден қынсыз  қылыш, тот шалған аттың ауыздығын тауып алған. Оның үстіне осы төңіректен жойқын қақтығысты дәлелдейтін «Қан түскен» дейтін көл бар. Көнекөздердің айтуынша жиырмасыншы ғасырдың жиырмасыншы жылдары қоястар жерге  таласып, қанды шайқас болса керек-ті.

Жұмат деген атау туралы аңызда былай делінген: Жәңгір ханның жылқышысы Жұмат жаз жайлау, қыс қыстауға көшкен мезгілде ауылдың оң жақ қапталындағы көлге аял қылып,  малын суғарып жүреді екен. Жәңгір хан он тоғызыншы ғасырда өмір сүрді десек, оған дейін бұл жер қалай аталып келді деген сұрақ жауапсыз қалады.

Тәни атауы туралы өлкетанушы Дәулеткерей Құсайынов «Тәни деген кім?» атты аудандық «Шұғыла» басылымында 2008 жылдың 18 қаңтарында шыққан мақаласында мынадай дерек келтіреді: «Ұзынкөл мен Ақобаның арасында «Тәни» деген жер бар.  Тұрақтап ел отырмағасын, қазір көп аталмайды да, жастар 
жағы білмейді. «Тәни» ойконимі өткен ғасырдың басында жарық көрген «Пути торгово-промыслового движения в Букеевской Орде и в пограничных с нею местностях» деген кітапта Ақоба-Жұмат, Ұзынкөл топонимдерімен (онда «урочище» деп көрсетілген)  қатар беріледі. Яғни, ол кезде оның атағы шығып, қалың жұрт жайлаған.Енді Тәнидің кім екені туралы. Бұл есім Ығылман Шөрекеевтің әйгілі «Исатай-Махамбет» поэмасында кездеседі. Зерттеуші Б.Аманшин осы туралы сөз болғанда: «өмірде болған адам, әдебиетте, архив материалында жиі кезеседі»,-дейді.

Көтеріліс жөнінде «Хан емессің, қасқырсың» дейтіндей көлемде ғана білімі бар біздің ұрпақтың оның жалыны осы күнгі өзіміз қоныстанып отырған жерді түгел шарпығанын әлі күнге дейін толық түсіне алмайтыны: баяғы сол тарихын терең білмеуі себепті.

Меңдігүл ФАЗЫЛОВА,

ҚР Журналистер одағының мүшесі

Соңғы жылдары батысқазақстандық облыстық тарих және археология орталығының ғылыми қызметкерлері Жәнібек ауданындағы Жаңатұрмыс обасынан 1353-1354 ж.ж. Гүлстандағы теңге сарайында құйылған Әз-Жәнібек хан дәуірінің теңгесін тапты», - деп дәлелдей түскен. «Жаңатұрмыс» – қазіргі  Қамысты ауылдық округіне қарасты елді мекен. Алдында келтірілген «Жәнібек майданы» Қамысты мен Ақобаның ортасында болғанын ескерсек, обаның астынан теңгенің табылуы, сөз жоқ, бұл атырапты Әз Жәнібек хан мен Жәнібек батырдың сүрлеген жолынан хабардар етіп тұр. «Жәнібек майданы» шайқасында қазақтар алғаш рет қалмақтарға жойқын соққы беріп, жаудың бетін қайтарған. Аталған ұрыста Жәнібек батырдың ерлігі ерекше танылған. Сол батырдың құрметіне өңірдің «Жәнібек» атанып кетуі де шындыққа саяды. Ауданның көнекөз қариялары бұл нұсқаның дұрыстыққа бір табан жақындығын айтады. Ал енді жер қайысқан дұшпаннан дүйім елді құтқарған Жәңгір ханның Жәнібек есімді жылқышысы туралы миф ақиқат ауылынан тым алыс жатыр. Бұдан артық ауылымыздың аталымына байланысты дерек іздеудің қажеті бар ма екен?! Осының бәрін тарих қойнауынан алып сараптап қарағанда, Бөкей хандығы құрылмастан бұрыннан да Жәнібек жерінің адамдар есінде сақталып, бағзы замандардан-ақ енші алған бір қауым ел екендігі айқындала түседі. Бөкей хандығынан бірнеше жүздеген жыл ілгері өмір сүрген  Әз Жәнібек хан мен Жәнібек батырдың өрнек-бедері, жай-жапсарына жіті зер сала қараған жанға өлкемізден ойып тұрып орын алатынын аңғартады. Шын мәнінде Жәнібек өңіріндегі жер-су аттары бұл атыраптың ежелгі тарихымен біте қайнасып жатыр. Жәнібекке көршілес Ресейдің Палласовка ауданына есімі берілген орыс жаратылыстанушы зерттеушісі, этнограф Пётр Паллас  «Ресей мемлекетінің әр түрлі провинцияларына саяхат»  деген еңбегінде: «Сия караванная дорога называются нижнею Астраханскою. Верхняя дорога далее переходит через обе реки Узени, и от Малого Узеня простирается ик Таргуну, текущему в Волгу», - деп жазады. Зерттеушінің бұл сөзіне сүйенсек, сонау  XVIII ғасырдың алпысыншы жылдарының аяғында керуен жолымен ағылған саудагерлер Жәнібек ауылына да ат ізін салып, сауда-саттық жұмыстарын жүргізген. Өйткені, аталған керуен жолы Жәнібектің үстімен өткен. П.Палластың аталмыш еңбегінен төмендегіше сөйлем жолдарын ұшыратуға болады: «Сей народ называют сам себя Каргис-Хазак. Да они и думают, что россииские казаки как свое название, так и военнодействие от них приняли». Зерттеушінің бұл жерде «Каргис-Хазак» деген сөзін қазақшалағанда  «Қырғыз-қайсақ» болып шығатыны айна-қатесіз ақиқат. Себебі, сол шақта патшалық Ресей қазақтарды «Қырғыз-қайсақ» деп атағаны ежелден мәлім. Жәнібек ауылынан 45 шақырым қашықтықтағы Ресейдің Палласовка ауданына қарасты Кайсацк селосының атауы сол «қайсақ» (қазақ) сөзімен ұштасып жатқаны ешкімге күмән тудырмайды. Осы селоның іргесінде Сармат деген атауға ие елді мекеннің бар екенін айтпай кетсек азаматтық арымызға күмән келтіргендей боламыз. Бүгінгі таңда аталған селоны мекендеуші тұрғындардың басым көпшілігі қазақтар екендігін елдің бәрі біледі. Патшалық Ресейдің сыртқы істер коллегиясының құпия істер жөніндегі тілмашы, елші Алексей Тевкелевті 1731 жылы Кіші жүз қазақтарының Ресейдің қол астына кіргенін хабарлау үшін Анна Иоановна үкіметі қазақ даласына арнайы өкіл етіп жібереді. А.Тевкелев экспедициясы Жәнібекке жақын маңдағы  Кайсацк, Вишневка селоларын басып өтіп, Жәнібек ауылының қазіргі орнында біраз күндер жұмыс істеген. Осынау тарихи оқиғаға байланысты 1985-1988 жылдар аралығында Жәнібек аудандық партия комитетін басқарған бірінші хатшы Шынбай Шарафеддинов 1987 жылы Жәнібек ауылынан 3 шақырым қашықтықтағы көршілес Ресейдің Палласовка ауданының Вишневка селосымен қатынайтын жолдың нақ ортасына: «Бұл жерде орыс елшісі Алексей Иванович Тевкелев экспедициясы жүріп өткен», - деп үлкен тақтаға ап-анық қылып жаздырып қойғанын көзкөргендер жақсы біледі.Сан ғасырлар бойы Жәнібек жұртына атақоныс болған жерлерді жоққа шығарып, «Бөкей хандығына дейін бұл аймақты Ресей патшасы қорыққа айналдыруына байланысты бос жатыпты, кейін хандық құрылған соң патша жарлығымен бөкейлікке бөлініп берілген екен», - деген қасаң тұжырым шындықпен үш қайнаса да сорпасы қосылмайды. Мысалы, алдында сөз болған зерттеуші-этнограф П.Палластың «Торгун» деген сөзі қазақша «Тарғын» сөзінің баламасы болатыны даусыз. Орыстар қазір «Торгун» деп атап та, жазып та жүрген бұл өзенге қазақтар ежелден «Тарғын» деп ат қойып, айдар таққан. Торгун (Тарғын) – орыстың  ұлы өзені Волганың бір саласы. Жәнібек ауылынан 70 шақырым жердегі Волгоград облысының Палласовка қаласына жиі қатынайтын Жәнібек ауданының жұртшылығы осы өзеннің орысша жазылған атауын қалаға кіреберісте орнатылған белгіден бірден көреді. Көзі жіті, көңілі ояу жәнібектік тұрғындар «Торгун» (Тарғын) сөзінің түп-төркіні мен тегіне мұқият назар аударып қарағанда-ақ, ең алдымен естеріне ел аузында сақталған аңыз-оқиға түседі. Аталмыш өзен қазақтың кәдуілгі «Ер Тарғын» жырындағы Тарғын батырдың жылқыларын суарған суаты болған. Бұл дерек тек жұрттың айтқаны бойынша ғана зердеге тоқылған жайт десек, жаңсақтық болар еді. Оның шындыққа сәйкес келетінін Мұхтар Әуезов пен Қажым Жұмалиев сынды асқан ой иелері, сондай-ақ, басқа да оқымыстылар 1964 жылы Алматы қаласында басылып шыққан қазақтың батырлар жыры туралы еңбекте нақты жазып көрсеткен. Батырлар жыры тек қиялдан туған аңыздан ғана құрала бермейтінін, ауыз әдебиетінің де, көркем шығарманың да негізі өмірде болған, көрген, естіген оқиғаның желісімен дүниеге келіп, белгілі бір бөлігі шындықпен әр уақытта да жанасып отыратынын ескерсек, батыр мен өзеннің сәйкес келуі тосыннан пайда бола қалған жағдай емес екені бірден байқалады. Сонымен қатар, «Ер Тарғын» жырындағы кейіпкер Қартқожақтың өзін таныстыратын жерде:

Арғы атам Еркүлік,

Өзімнің әкем Қоянақ,

Мен Қоянақұлы Қартқожақ, - деген жолдарға жіті назар аударған жәнібектік өлкетанушы, журналист Дәулеткерей Құсайынов: «Арғы атам Ер Күлік, өз әкем аты Қоянақ» деген Қартқожақтың ата-жұрты, туған мекенінің қасындағы Ресей жерінде «Кулик» деген мағынасын өздері түсіндіріп бере алмайтын елді мекен барын борсылықтар шамалайтын», - деп өзінің дәлелді пікірін алға тартады. Расында да, бұл пікірдің жаны бар. Себебі, Жәнібек ауданының Борсы ауылдық округінен 5-6 шақырым жерде Ресей Федерациясының Палласовка ауданына қарасты Савинка селосының «Кулик» елді мекені орналасқан. Бағзы заманда қазақтың жері болған бұл елді мекен бертінде Ресейдің қарамағына көшкенін орыстардың «Күлік» сөзіне тілі келмей «Куликке» айналып кеткені бесенеден белгілі жайт. Ноғайлы заманына қатысты «Ер Тарғын» жырынан көрініп тұрғандай, Жәнібек жерінің ежелден біртұтас ел, дүйім жұрттың қасиетті атамекені болғаны тұп-тура аксиома екенін аңғару соншалықты қиындық тудырмаса керек.Кез келген аймақтың  жер-су атаулары  өзінің бойына  көптеген  тарихи деректерді, этнографиялық мәліметтерді,  географиялық  сыр-сипаттарды сақтап отырады. Ұлдай Рысқалиқызының Орал қаласынан 2001 жылы шыққан «Батыс Қазақстан облысы жер-су атауларының сөздігі» кітабының  бесінші бетінде былайша  дерек берілген: «Жиырмасыншы ғасырға дейін  қаншама  тарихи оқиғаларды бастан кешсе де күрделі өзгерістерге ұшырамай, өзінің біртұтас әлеуметтік  жүйесін сақтап келген қазақтың көшпелі мәдениеті тарихи сұрыпталу  барысында өзінің тұрақты белгілерін қалыптастырды. Алдын – Шығыс, артын – Батыс, оң қолын – Оңтүстік, сол  қолын – Солтүстік деп танитын халқымыздың жер бетіндегі  кеңістік өлшемі көз жетер жермен ғана шектелмейді. Пушкинді орысша, Андерсонды  датша, Дантені итальянша, Хайямды парсыша, Сервантесті испанша  оқи білген, түрік тілінде де еркін сөйлеген, полиглот және саяхатшы, венгр түркітанушысы Герман Вамбери  XIX ғасырдың  60-жылдарында қазақ даласына саяхат жасайды. Орта Азиядағы  түркі тектес халықтардың  тұрмыс-тіршілігімен, мәдениетімен, салт-санасымен кеңінен танысқан ол қазақ әйелінен «Сендер бір орында тұрақтамай, неге көшіп жүресіңдер?» - деп сұрапты. Сонда қарапайым ғана қазақ  әйелінің  «Біз  сендер ойлағандай еріншек емеспіз. Жер мен өлілер ғана бір орында қалады. Ал адам Ай мен Күн, жұлдыздар әлемі, жан-жануарлар  сияқты қозғалыста болу керек» -деген жауабы саяхатшыны таң қалдырыпты. Оның қазақ  даласы туралы  «Көшпелілер кеңістікті бөлмейді, кеңістікке бөлінеді»» деген пікірін де көшпенді халықтың  көне және  төл мәдениетіне  берілген биік баға деп түсінген дұрыс.

Меңдігүл ФАЗЫЛОВА,

ҚР Журналистер

одағының мүшесі

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағдарламалық мақаласында: «ХХ ғасырдағы батыстық жаңғырту үлгісінің бүгінгі заманның болмысына сай келмеуінің сыры неде? Меніңше, басты кемшілігі – олардың өздеріне ғана тән қалыбы мен тәжірибесін басқа халықтар мен өркениеттердің ерекшеліктерін ескермей, бәріне жаппай еріксіз таңуында. Әжептәуір жаңғырған қоғамның өзінің тамыры тарихының тереңінен бастау алатын рухани коды болады.Жаңа тұрпатты жаңғырудың ең басты шарты - сол ұлттық кодыңды сақтай білу. Онсыз жаңғыру дегеніңіздің құр жаңғырыққа айналуы оп-оңай» деп жазған. Мақалада рухани жаңғыруға қарай жасалған қадамдардың замана сынынан сүрінбей өткен озық дәстүрлерді табысты жаңғыртуға негізделуі тиіс екендігі айтылған.

Батыс Қазақстан облыстық сотының төрағасы Б.Әметов «Заң» газетінің 2017 жылғы 2 маусымдағы №42 санында жарияланған «Билер дәстүрі құнын жоғалтпайды» атты мақаласында «Қазіргі қазақ сотында билер дәстүрі рухани құндылығын жойған жоқ. Билердің даналық сөздері заман жаңарған сайын тот баспайтын алмастай жарқылдап, өткірлігі  мен өзектілігін күшейте түсті» деп жазған болатын. Бүгінгі судьялық биліктің түп төркіні Ұлы Далафилософиясымен сабақтасқанын соңғы жылдары билер сотының дауды бітімгершілік жолымен шешу тәсілі жаңғыртылып, қайтадан қолданысқа енгізіле бастағанынан көруге болады. Солардың алғашқы жаршысы Қазақстан Республикасының «Медиация туралы» Заңы болды.

«Медиация туралы» заңның  қабылдануы  дала заңдарының бастауына қайта оралу моделі, сот ісіндегі билер төрелігін жаңғыртудағы алғашқы құқықтық акті. ҚР Азаматтық процестік кодексіне енгізілген татуластыру рәсімдері туралы жаңа тарауы, даулардың жекелеген санаттары бойынша дауларды (жанжалдарды) медиация тәртібімен сотқа дейінгі реттеуді енгізу бойынша пилоттық жобаны іске асыру туралы ереже, ҚР Қылмыстық кодексіндегі қылмыстық жауаптылықтан медиация тәртібімен татуласуға байланысты босату, Қазақстан халқы Ассамблеясы мен ҚР Жоғарғы сотының, облыстық соттар мен облыстық әкімшіліктердің өзара қол қойған меморандумдары медиацияның  қоғамда өз орнын алғандығын көрсетеді. ҚР «Медиация туралы» Заңы қазақ халқының әдет-ғұрпында ежелден бар билер сотының бітімгершілік дәстүрін қайта жаңғыртуға жол ашып, кеңінен қолданылу кезеңін бастады. «Сот шешіміне бір ғана тарап қанағаттанады, екі тарапты да қанағаттандыратын сот шешімі болмайды» деген ұғымды ҚР «Медиация туралы» Заңы түбегейлі өзгертті. Атап айтқанда, осы Заңның 3-бабының 1) тармақшасы дауды (дау-шарды) шешудің медиацияның екі тарапын да қанағаттандыратын нұсқасына қол жеткізуді медиацияның мақсаты екендігін бекітті, яғни дауды (дау-шарды) өзара келісім арқылы реттеу жолын айқындап берді. Ал, даудың келісіммен аяқталғанынан екі тараптың да ұтары бар, ол тек қана уақыты мен ақшасы ғана емес, адами бет-бейнесі де. Дауласушылардың бәрін қанағаттандыратын келісімге қол жеткізу медиаторлардан бұрынғы би-шешендердің көрегендігін, тапқырлығын және шешендігін оқып - біліп қана қоймай, оны қазіргі заманға лайықтап қолдана білуді талап етеді. Медиацияның ерекшелігінің бірі-дауласушылардың өзара келісімге келіп, қарым-қатынастарын сақтап қалуына жәрдем жасайтындығында. Осы орайда айта кетер жайт, жақында өткізілген Жәнібек ауданының кәсіби емес медиаторларының  жалпы жиналысында кәсіпқой  емес медиаторлар өздерінің еңбектерін есепке алып, тәжірибелерін жинақтап отырған органның жоқтығы туралы және заңдағы «кәсіпқой емес медиаторлар» деген сөздің кәсіби емес негізде жұмыс жасайтын  медиаторлардың біліктілігіне нұқсан келтіріп тұр деген пікірлерін айтты.   Сонымен қатар, кәсіпқой  емес медиаторларды дайындау, оқыту, олардың біліктілігін арттыруға бағытталған шаралар қолға алынуы қажеттігі сөз болды. Осы жиналыстан соң алдымен медиатордың көмегімен дау-жанжалды сотқа дейін жеткізбей, өзара келісіммен де бітіруге болатыны туралы түсіндіру жұмыстарын әрі қарай жалғастыра отырып, медиаторлардың  халық сеніміне ие болуына жәрдемдесу қажет деген ойлар келді. Біздің ойымызша, ауылдық жерде негізінен кәсіпқой емес медиаторлар жұмыс жасайтындықтан, халыққа жақын әрі қолжетімді оларды «Би» деп атасақ, өйткені бұл атаудың  өз тарихы бар, бұрыннан халыққа етене таныс, қолданыста бар сөз.   Кәсіби емес медиаторға деген сенімді арттырып, бітімгершілік дәстүрінің қарқын алып, кеңінен жайылуына септігін тигізер деген мақсатта ҚР «Медиация туралы» Заңының 2-бабының 2) тармақшасындағы  «Медиатор - осы Заңның талаптарына сәйкес кәсіби және кәсіби емес негізде медиация жүргізу үшін тараптар тартатын тәуелсіз жеке тұлға» деген сөздерді 2) «Медиатор - осы Заңның талаптарына сәйкес кәсіби негізде медиация жүргізу үшін тараптар тартатын тәуелсіз жеке тұлға», 2-1) «Би-кәсіби емес негізде медиация жүргізу үшін тараптар тартатын тәуелсіз жеке тұлға» деген сөздермен ауыстыру туралы ойымызды талқылау үшін ортаға саламыз.

Н.ЖҰМӘЛІ,

аудандық соттың

судьясы

Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында қазақ халқының өткен тарих жолдарында қалып қоймай, заманымыздағы басқа да мемлекеттермен тереземізді теңестіру үшін бізге жаңару керектігін айтты. Жаңғыру дегені ол тарихымызды артқа тастап, заман ағысына ілесіп кету дегені емес, керісінше, тарихымызды тереңінен танып, өзіміздің тегімізді, салт-дәстүрімізді сақтай отыра, заман ағымынан қалмау, яғни, дамып өркендеуіміз үшін көптеген өзгерістер енгізіп, көп жұмыстар істелуі тиіс. «Өзгеру үшін өзімізді мықтап қолға алып, заман ағымына икемделу арқылы жаңа дәуірдің жағымды жақтарын бойға сіңіруіміз керек»,- деген болатын Елбасымыз. Мақалада «Бәсекелік қабілет» жайында қойылған мақсаттар, «Прагматизм» жайлы түсінік беріліп, іске асыру жолдары, «Ұлттық бірегейлікті сақтау» яғни ұлттық код, ұлттық мәдениетті сақтау керектігін, «Білімнің салтанат құруы» табысты болудың ең іргелі, басты факторы білім екенін, «Қазақстанның революциялық емес, эволюциялық дамуы» революциялық жолдардан құтылып, эволюциялық даму ғана ұлттың өркендеуіне мүмкіндік беретінін, «Сананың ашықтығы» ол тілдерді үйрену мен жан-жақты сауатты болудың ерекшелігін, осының бәрін  әр бөлімінде айқын әрі нақты айтып өтті. Елбасы таяу жылдарда іске асыруға тиісті міндеттерді тізбектеп атап берді. Бұл мақала бізге тағы да талай белестерді бағындыруға керемет бағдар деп білемін. Мемлекетіміздің алға қойған мақсат-тарына мүлтіксіз қол жеткізетініне сенімдімін. «Жаңа жағдайда жаңғыруға деген ішкі ұмтылыс – біздің дамуымыздың ең басты қағидасы. Өмір сүру үшін өзгере білу керек. Оған көнбегендер тарихтың шаңына көміліп қала береді», олай болса тарих шаңына көмілмей, еліміз үшін еңбек етейік.

Сағынбек СТАМОВ,

жастармен жұмыс жөніндегі ресурстық

орталықтың басшысы, аудандық

мәслихаттың депутаты

«Отанды сүю – бабалардан мирас болған ұлы мұраны қадірлеу, оны көздің қарашығындай сақтау, өз үлесіңді қосып, дамыту және кейінгі ұрпаққа аманат етіп, табыстау деген сөз. Барша қазақстандықтардың жұмысының түпкі мәні– осы!»,- деген Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаев әрдайым қазақстандықтарды, жарқын болашаққа қадам басқан еліміздің бірлігін бекемдеп, ұлы істер жолында ұлтты ұйыстыра білуге насихаттап келеді. Елбасымыздың республикалық «Егемен Қазақстан» газетінде жарияланған «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында да осынау ойлар одан әрі тереңдетіле айтылып, нақты тапсырмалар, оларды іске асырудың тетіктері көрсетілген.

«Қазақ «Туған жерге туыңды тік» деп бекер айтпаған. Патриотизм кіндік қаның тамған жеріңе, өскен ауылыңа, қалаң мен өңіріңе, яғни туған жеріңе деген сүйіспеншіліктен басталады. Сол себепті, мен «Туған жер» бағдарламасын қолға алуды ұсынамын. Оның ауқымы ізінше оп-оңай кеңейіп, «Туған елге» ұласады. Мәселен, «Ауылым – әнім» атты әнді айтқанда, «Туған жерін сүйе алмаған, сүйе алар ма туған елін» деп шырқайтын едік қой. Бажайлап қарасақ, бұл – мағынасы өте терең сөздер. Бағдарлама неге «Туған жер» деп аталады? Адам баласы – шексіз зерденің ғана емес, ғажайып сезімнің иесі. Туған жер – әркімнің шыр етіп жерге түскен, бауырында еңбектеп, қаз басқан қасиетті мекені, талай жанның өмір-бақи тұратын өлкесі. Оны қайда жүрсе де жүрегінің түбінде әлдилеп өтпейтін жан баласы болмайды. Туған жерге, оның мәдениеті мен  салт-дәстүрлеріне айрықша іңкәрлікпен атсалысу – шынайы патриотизмнің маңызды көріністерінің бірі. Бұл кез келген халықты әншейін біріге салған қауым емес, шын мәніндегі ұлт ететін мәдени - генетикалық кодының негізі. Біздің бабаларымыз ғасырлар бойы ұшқан құстың қанаты талып, жүгірген аңның тұяғы тозатын ұлан-ғайыр аумақты ғана қорғаған жоқ. Олар ұлттың болашағын, келер ұрпағын, бізді қорғады. Сан тараптан сұқтанған жат жұртқа Атамекеннің қарыс қадамын да бермей, ұрпағына мирас етті. Туған жерге деген сүйіспеншілік нені білдіреді, жалпы, бағдарламаның мәні неде? Бірінші, бұл білім беру саласында ауқымды өлкетану жұмыстарын жүргізуді, экологияны жақсартуға және елді мекендерді абаттандыруға баса мән беруді, жергілікті деңгейдегі тарихи ескерткіштер мен мәдени нысандарды қалпына келтіруді көздейді. Патриотизмнің ең жақсы үлгісі орта мектепте туған жердің тарихын оқудан көрініс тапса игі. Туған жердің әрбір сайы мен қырқасы, тауы мен өзені тарихтан сыр шертеді. Әрбір жер атауының төркіні туралы талай-талай аңыздар мен әңгімелер бар. Әрбір өлкенің халқына суықта пана, ыстықта сая болған, есімдері ел есінде сақталған біртуар перзенттері бар. Осының бәрін жас ұрпақ біліп өсуге тиіс», - деген Президент Н.Назарбаев «Туған жер» деп аталатын бағдарлама ұсынып отыр.